2․ Վարժություններ

Երկրորդ դաս

Վարժություններ

❗️ Վարժություններն սկսելուց առաջ պիտի ո՛չ միայն յուրացնեք երկրորդ դասը, այլև կրկնեք առաջինը։

❗️ Վարժությունները կատարեք google doc-ում։ Նախ պատճենե՛ք վարժությունը՝ իր համարով, ապա մի մատ խորքից նշանով սկսեք ու գրեք ձեր պատասխանը՝ կանաչ գույնով։ 

2.1.    Մեր հին մատենագիրները ո՞րն են համարել աշխարհի նախնական՝ Ադամի լեզուն։

2.2.    Իսկ ո՞րն է այն՝ ըստ Միքայել Չամչյանի և այլոց։

2.3.    Ինչո՞վ են նշանավորվում հետևյալ գիտնականները՝ համապատասխան թվականների համատեքստում․

1. Sir William Jones 1786
2. Malte-Brun 1810
3. Thomas Young 1813
4. Franz Bopp 1816-ի մայիսի 16
5. Franz Bopp 1833-1852
6. Franz Bopp 1857-1861
7. Heinrich Hübschmann 1875

2.4.    Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ո՞ր ճյուղերին են պատկանում հետևյալ լեզուները (լրացրե՛ք աղյուսակում)․

  Լեզու Ճյուղ   Լեզու Ճյուղ
1. օսերեն   13. պարթևերեն  
2. իռլանդերեն   14. բուլղարերեն  
3. իսլանդերեն   15. էստոներեն  
4. լուվիերեն   16. սանսկրիտ  
5. ավեստերեն   17. անգլերեն  
6. քաշմիրի   18. ռումիներեն  
7. գալլերեն   19. վրացերեն  
8. ֆալիսկերեն   20. փենջաբի  
9. լիտվերեն   21. խորեզմերեն  
10. քուչերեն   22. սերբախորվաթ․  
11. վալիսերեն   23. պրուսերեն  
12. լատիներեն   24. ֆլամանդերեն  

2.5.    Որո՞նք են այն չորս ճյուղերը, որոնք վկայված են մեզնից շուրջ կամ ավելի քան 3000 տարի առաջ։

2.6.    Ինչո՞վ է կարևոր Mitanni պետությունը հնդեվրոպաբանության համար։

2.7.    Դիտարկե՛ք հետևյալ ցեղակիցները․

• սանս․ páñca,

• լատ․ quīnque,

• հին վալիսերեն pimp

❓ Պատասխանե՛ք հետևյալ հարցերին։

ա) Կարմիրով նշվածները հնդեվրոպական ո՞ր հնչույթի արտացոլումներն են։

բ) Ինչպե՞ս է վերականգնվում սրանց հնդեվրոպական նախաձևը։

գ) Ո՞րն է այս արմատի հայկական ժառանգը։

► ա)

բ)  

գ)  

2.8.     Սանսկրիտ देवर् devár բառը ցեղակից է արդի հայերենի տեգր բառին։

Այս երկու ցեղակիցների առաջին վանկերը միաձայն վկայում են հնդեվրոպական նախաձևի *-e- ձայնավորի մասին, չէ՞։

❓ Իսկ ի՞նչ կասեք սանսկրիտ բառի վերջնավանկի aի մասին։

🔹 Այդ հարցերի պատասխանները և մեր ստացած մյուս գիտելիքներն օգտագործելով՝ վերականգնե՛ք այս բառի հնդեվրոպական նախաձևը։

❗️ Այդ գործում ձեզ կօգնեն`

ա) առաջին դասի մեջ հնդիրանական ձայնավորների մասին մեր սովորածը․

բ) հայկական ցեղակցի գրաբարյան ձևի հոլովաձևերը, որոնք կարող եք գտնել Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» քննական բնագրի (1913=1991 հրատ․) 296 և 359 էջերում։ Այս քննական բնագիրը ներբեռնե’ք «Գրահավաք» կայքից ու պահեք ձեզ մոտ․ այն կարևոր է, ու հաճախ ենք գործածելու․  

2.9.     Մատնանշե՛ք հայկական այն ամսանունը, որի հիմքում ընկած է իտալերեն sette բառի հին՝ լատիներեն ձևը։ Ասե՛ք վերջինիս բառիմաստը՝ այդ բառի բնիկ հայկական ցեղակցի օգնությամբ։ Ինչպե՞ս կբնութագրեք այդ երկու հայերեն բառերի հարաբերություններն այդ լատիներեն բառի հետ։

2.10.  Մեկնաբանե՛ք լատիներեն dat բայաձևը՝

ա) թարգմանե՛ք այն,

բ) վերականգնե՛ք դրա հնդեվրոպական նախաձևը

գ) մատնանշե՛ք դրա հայկական՝ գրաբարյան ստույգ ցեղակիցը։

► ա)

► բ)

► գ)

2.11.  Հին հունարենում կա πέρυτι [péruti] բառը։ 

ա) Վերականգնե՛ք դրա հնդեվրոպական նախաձևը:

բ) Մատնանշե՛ք դրա հայկական ստույգ ցեղակիցը։

գ) Քայլերով ցույց տվեք հնդեվրոպական նախաձևից հայկական ժառանգի հնչյունական զարգացումը։

► ա)

► բ)  

► գ)  

2.12.  Կատարե՛ք դասի վերջին վարժությունները։

1767-ին Coerdoux-ի (տես § 2.1.3) մատնանշած համեմատություններից․

  1. Մեր դասընթացի այս և նախորդ դասերի նյութերի օգնությամբ գտե՛ք հետևյալ ցեղակից ձևերի հնդեվրոպական *ped-/*pod- արմատի հայկական ու գերմանական ժառանգները․ բացատրե՛ք հնչյունական օրինաչափությունները։

• սանսկրիտ पदम् padam,

• հունարեն πούς [poús], սեռ․ հոլ․ ποδός [podós],  

• լատիներեն pēs, սեռ․ հոլ․ ped-is։

  • Coerdoux-ն համադրել է նաև հետևյալ բառերը։

• սանսկրիտ देव​ deva-,

• հունարենϑεός [theós],

• լատիներեն deus:

Բոլորը նշանակում են ‘աստված’:

Հիմա՝ ❓ ՀԱՐՑ․ Բան չունե՞ք ասելու այս համեմատության վերաբերյալ։

► 1)

► 2)  


բ.գ.թ. Հրաչ Մարտիրոսյան (PhD 2008 Leiden University)

[email protected]

22.06.2020, Լոս Անջելես / Van Nuys


Ներբեռնել .docx ֆորմատով

Ներբեռբել .pdf ֆորմատով

 

 

 

«2․ Վարժություններ» գրառումը ունի 27 պատասխան

  1. Երկրորդ դաս
    Վարժություններ

    ❗️ Վարժություններն սկսելուց առաջ պիտի ո՛չ միայն յուրացնեք երկրորդ դասը, այլև կրկնեք առաջինը։
    ❗️ Վարժությունները կատարեք google doc-ում։ Նախ պատճենե՛ք վարժությունը՝ իր համարով, ապա մի մատ խորքից ► նշանով սկսեք ու գրեք ձեր պատասխանը՝ կանաչ գույնով։

    2.1. Մեր հին մատենագիրները ո՞րն են համարել աշխարհի նախնական՝ Ադամի լեզուն։
    ► Եբրայերենը
    2.2. Իսկ ո՞րն է այն՝ ըստ Միքայել Չամչյանի և այլոց։
    ► Հայերենը
    2.3. Ինչո՞վ են նշանավորվում հետևյալ գիտնականները՝ համապատասխան թվականների համատեքստում․

    ► 1․Sir William Jones – 1786 թվականին ձևակերպեց, որ սանսկրիտը, հունարենը, լատիներենը, գուցե նաև գոթերենը, կելտականն ու պարսկերենը առաջացել են մեկ ընդհանուր աղբյուրից, որը հավանաբար այլևս գոյություն չունի:
    2․Malte-Brun – 1810 թվականին օգտագործել indogermanique / Indo — Germanic տերմինը , նա ֆրանսիացի աշխարհագրագետ էր

    3․Thomas Young – 1813 թվականին առաջին անգամ նա է օգտագործել հնդեվրոպական անվանումը

    4․Franz Bopp — 1816-ի մայիսի 16-ը նշանավորեց որպես հնդեվրոպաբանության ծնունդ

    5․ Franz Bopp — 1833-1852 թվականներին նա առաջինն էր, որ գրեց հնդեվրոպական լեզուների համեմատական քերականությունը

    6. Franz Bopp – 1857-1861 թվականներին գրեց իր երկրորդ աշխատությունը, որտեղ հայերենը համարեց իրանական լեզու

    7. Heinrich Hubschmann- 1975 թվականին նա հայերենը համարեց հնդեվրոպական ընտանիքի ինքնուրույն լեզու

    2.4. Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ո՞ր ճյուղերին են պատկանում հետևյալ լեզուները (լրացրե՛ք աղյուսակում)․

    2.5. Որո՞նք են այն չորս ճյուղերը, որոնք վկայված են մեզնից շուրջ կամ ավելի քան 3000 տարի առաջ։
    ►Խեթա-լուվիական, հնդարիական,իրանական և հունական

    2.6. Ինչո՞վ է կարևոր Mitanni պետությունը հնդեվրոպաբանության համար։
    ► մ․թ․ա․ II հազարամյակի կեսերին Mitanni պետության գրավոր աղբյուրներում վկայվել է միտաննիական հնդարիական լեզուն․

    2.7. Դիտարկե՛ք հետևյալ ցեղակիցները․
    • սանս․ páñca,
    • լատ․ quīnque,
    • հին վալիսերեն pimp․
    ❓ Պատասխանե՛ք հետևյալ հարցերին։
    ա) Կարմիրով նշվածները հնդեվրոպական ո՞ր հնչույթի արտացոլումներն են։
    բ) Ինչպե՞ս է վերականգնվում սրանց հնդեվրոպական նախաձևը։
    գ) Ո՞րն է այս արմատի հայկական ժառանգը։
    ► ա) kw
    ► բ) *pén kw e
    ► գ) հինգն է

    2.8. Սանսկրիտ देवर् devár- բառը ցեղակից է արդի հայերենի տեգր բառին։
    ❓ Այս երկու ցեղակիցների առաջին վանկերը միաձայն վկայում են հնդեվրոպական նախաձևի *-e- ձայնավորի մասին, չէ՞։
    ❓ Իսկ ի՞նչ կասեք սանսկրիտ բառի վերջնավանկի a-ի մասին։
    🔹 Այդ հարցերի պատասխանները և մեր ստացած մյուս գիտելիքներն օգտագործելով՝ վերականգնե՛ք այս բառի հնդեվրոպական նախաձևը։
    ❗️ Այդ գործում ձեզ կօգնեն`
    ա) առաջին դասի մեջ հնդիրանական ձայնավորների մասին մեր սովորածը․
    բ) հայկական ցեղակցի գրաբարյան ձևի հոլովաձևերը, որոնք կարող եք գտնել Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» քննական բնագրի (1913=1991 հրատ․) 296 և 359 էջերում։ Այս քննական բնագիրը ներբեռնե’ք «Գրահավաք» կայքից ու պահեք ձեզ մոտ․ այն կարևոր է, ու հաճախ ենք գործածելու․
    https://grahavak3.blogspot.com/2014/03/blog-post_43.html#%D5%84%D5%B8%D5%BE%D5%BD%D5%A7%D5%BD%20%D4%BD%D5%B8%D6%80%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%AB
    ► Ո՛չ, որովհետև նախնական ձևը սա է *d a i u ̯ er — ‘ամուսնու եղբայրը’
    d-ն հայկական ու գերմանական ձևերում դարձել է t խուլ։
    Իսկ սանսկրիտ բառի վերջնավանկի a-ն ընկել է։

    2.9. Մատնանշե՛ք հայկական այն ամսանունը, որի հիմքում ընկած է իտալերեն sette բառի հին՝ լատիներեն ձևը։ Ասե՛ք վերջինիս բառիմաստը՝ այդ բառի բնիկ հայկական ցեղակցի օգնությամբ։ Ինչպե՞ս կբնութագրեք այդ երկու հայերեն բառերի հարաբերություններն այդ լատիներեն բառի հետ։
    ► լատիներեն septem, իսկ հայերեն եւթն ( եաւթն / եօթն )
    S սուլականը ընկնում է, խոսքը հուլիս ամսվա մասին է։

    2.10. Մեկնաբանե՛ք լատիներեն dat բայաձևը՝
    ● ա) թարգմանե՛ք այն,
    ● բ) վերականգնե՛ք դրա հնդեվրոպական նախաձևը
    ● գ) մատնանշե՛ք դրա հայկական՝ գրաբարյան ստույգ ցեղակիցը։
    ► ա) տաս
    ► բ) *dā — ( *deh2- )
    ► գ) հայերեն տաս ‘տալիս ես’ vs. լատիներեն das ‘id.’

    2.11. Հին հունարենում կա πέρυτι [péruti] բառը։
    ● ա) Վերականգնե՛ք դրա հնդեվրոպական նախաձևը:
    ● բ) Մատնանշե՛ք դրա հայկական ստույգ ցեղակիցը։
    ● գ) Քայլերով ցույց տվեք հնդեվրոպական նախաձևից հայկական ժառանգի հնչյունական զարգացումը։
    ► ա) հնդեվրոպական նախաձևը չկարողացա վերականգնել
    ► բ) հայերեն հեռու , հայկական ժառանգը հերու
    ► գ) p-ն հայերենում դառնում է հ , ամբողջական օրինաչափությունը չկարողացա ցույց տալ

    2.12. Կատարե՛ք դասի վերջին վարժությունները։
    1767-ին Coerdoux-ի (տես § 2.1.3) մատնանշած համեմատություններից․
    Մեր դասընթացի այս և նախորդ դասերի նյութերի օգնությամբ գտե՛ք հետևյալ ցեղակից ձևերի հնդեվրոպական *ped-/*pod- արմատի հայկական ու գերմանական ժառանգները․ բացատրե՛ք հնչյունական օրինաչափությունները։
    • սանսկրիտ पदम् padam,
    • հունարեն πούς [poús], սեռ․ հոլ․ ποδός [podós],
    • լատիներեն pēs, սեռ․ հոլ․ ped-is։
    Coerdoux-ն համադրել է նաև հետևյալ բառերը։
    • սանսկրիտ देव​ deva-,
    • հունարեն ϑεός [theós],
    • լատիներեն deus:
    Բոլորը նշանակում են ‘աստված’:
    Հիմա՝ ❓ ՀԱՐՑ․ Բան չունե՞ք ասելու այս համեմատության վերաբերյալ։

    ► 1) գերմանական fot ,
    հայկական հետ ‘ոտք, ոտնահետք’, ոտն / ոտ — ք ‘ոտք’
    p — բառասկիզբ, գերմանական ճյուղում` f , և միայն հայերենում՝ հ ։ Փաստորեն՝ գործ ունենք *p — > *f — > հ — զարգացման հետ։

    ► 2) d հնչյունը հունարենում փոխվում է th-ի

    բ.գ.թ. Հրաչ Մարտիրոսյան (PhD 2008 Leiden University)
    [email protected]
    22.06.2020, Լոս Անջելես / Van Nuys

    HLPM_2020_02_varzhutyunner

  2. Երկրորդ դաս
    Վարժություններ

    ❗️ Վարժություններն սկսելուց առաջ պիտի ո՛չ միայն յուրացնեք երկրորդ դասը, այլև կրկնեք առաջինը։
    ❗️ Վարժությունները կատարեք google doc-ում։ Նախ պատճենե՛ք վարժությունը՝ իր համարով, ապա մի մատ խորքից ► նշանով սկսեք ու գրեք ձեր պատասխանը՝ կանաչ գույնով։

    2.1. Մեր հին մատենագիրները ո՞րն են համարել աշխարհի նախնական՝ Ադամի լեզուն։
    ► Եբրայերենը
    2.2. Իսկ ո՞րն է այն՝ ըստ Միքայել Չամչյանի և այլոց։
    ► Հայերենը
    2.3. Ինչո՞վ են նշանավորվում հետևյալ գիտնականները՝ համապատասխան թվականների համատեքստում․

    ► 1․Sir William Jones – 1786 թվականին ձևակերպեց, որ սանսկրիտը, հունարենը, լատիներենը, գուցե նաև գոթերենը, կելտականն ու պարսկերենը առաջացել են մեկ ընդհանուր աղբյուրից, որը հավանաբար այլևս գոյություն չունի:
    2․Malte-Brun – 1810 թվականին օգտագործել indogermanique / Indo — Germanic տերմինը , նա ֆրանսիացի աշխարհագրագետ էր

    3․Thomas Young – 1813 թվականին առաջին անգամ նա է օգտագործել հնդեվրոպական անվանումը

    4․Franz Bopp — 1816-ի մայիսի 16-ը նշանավորեց որպես հնդեվրոպաբանության ծնունդ

    5․ Franz Bopp — 1833-1852 թվականներին նա առաջինն էր, որ գրեց հնդեվրոպական լեզուների համեմատական քերականությունը

    6. Franz Bopp – 1857-1861 թվականներին գրեց իր երկրորդ աշխատությունը, որտեղ հայերենը համարեց իրանական լեզու

    7. Heinrich Hubschmann- 1975 թվականին նա հայերենը համարեց հնդեվրոպական ընտանիքի ինքնուրույն լեզու

    2.4. Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ո՞ր ճյուղերին են պատկանում հետևյալ լեզուները (լրացրե՛ք աղյուսակում)․

    2.5. Որո՞նք են այն չորս ճյուղերը, որոնք վկայված են մեզնից շուրջ կամ ավելի քան 3000 տարի առաջ։
    ►Խեթա-լուվիական, հնդարիական,իրանական և հունական

    2.6. Ինչո՞վ է կարևոր Mitanni պետությունը հնդեվրոպաբանության համար։
    ► մ․թ․ա․ II հազարամյակի կեսերին Mitanni պետության գրավոր աղբյուրներում վկայվել է միտաննիական հնդարիական լեզուն․

    2.7. Դիտարկե՛ք հետևյալ ցեղակիցները․
    • սանս․ páñca,
    • լատ․ quīnque,
    • հին վալիսերեն pimp․
    ❓ Պատասխանե՛ք հետևյալ հարցերին։
    ա) Կարմիրով նշվածները հնդեվրոպական ո՞ր հնչույթի արտացոլումներն են։
    բ) Ինչպե՞ս է վերականգնվում սրանց հնդեվրոպական նախաձևը։
    գ) Ո՞րն է այս արմատի հայկական ժառանգը։
    ► ա) kw
    ► բ) *pén kw e
    ► գ) հինգն է

    2.8. Սանսկրիտ देवर् devár- բառը ցեղակից է արդի հայերենի տեգր բառին։
    ❓ Այս երկու ցեղակիցների առաջին վանկերը միաձայն վկայում են հնդեվրոպական նախաձևի *-e- ձայնավորի մասին, չէ՞։
    ❓ Իսկ ի՞նչ կասեք սանսկրիտ բառի վերջնավանկի a-ի մասին։
    🔹 Այդ հարցերի պատասխանները և մեր ստացած մյուս գիտելիքներն օգտագործելով՝ վերականգնե՛ք այս բառի հնդեվրոպական նախաձևը։
    ❗️ Այդ գործում ձեզ կօգնեն`
    ա) առաջին դասի մեջ հնդիրանական ձայնավորների մասին մեր սովորածը․
    բ) հայկական ցեղակցի գրաբարյան ձևի հոլովաձևերը, որոնք կարող եք գտնել Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» քննական բնագրի (1913=1991 հրատ․) 296 և 359 էջերում։ Այս քննական բնագիրը ներբեռնե’ք «Գրահավաք» կայքից ու պահեք ձեզ մոտ․ այն կարևոր է, ու հաճախ ենք գործածելու․
    https://grahavak3.blogspot.com/2014/03/blog-post_43.html#%D5%84%D5%B8%D5%BE%D5%BD%D5%A7%D5%BD%20%D4%BD%D5%B8%D6%80%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%AB
    ► Ո՛չ, որովհետև նախնական ձևը սա է *d a i u ̯ er — ‘ամուսնու եղբայրը’
    d-ն հայկական ու գերմանական ձևերում դարձել է t խուլ։
    Իսկ սանսկրիտ բառի վերջնավանկի a-ն ընկել է։

    2.9. Մատնանշե՛ք հայկական այն ամսանունը, որի հիմքում ընկած է իտալերեն sette բառի հին՝ լատիներեն ձևը։ Ասե՛ք վերջինիս բառիմաստը՝ այդ բառի բնիկ հայկական ցեղակցի օգնությամբ։ Ինչպե՞ս կբնութագրեք այդ երկու հայերեն բառերի հարաբերություններն այդ լատիներեն բառի հետ։
    ► լատիներեն septem, իսկ հայերեն եւթն ( եաւթն / եօթն )
    S սուլականը ընկնում է, խոսքը հուլիս ամսվա մասին է։

    2.10. Մեկնաբանե՛ք լատիներեն dat բայաձևը՝
    ● ա) թարգմանե՛ք այն,
    ● բ) վերականգնե՛ք դրա հնդեվրոպական նախաձևը
    ● գ) մատնանշե՛ք դրա հայկական՝ գրաբարյան ստույգ ցեղակիցը։
    ► ա) տաս
    ► բ) *dā — ( *deh2- )
    ► գ) հայերեն տաս ‘տալիս ես’ vs. լատիներեն das ‘id.’

    2.11. Հին հունարենում կա πέρυτι [péruti] բառը։
    ● ա) Վերականգնե՛ք դրա հնդեվրոպական նախաձևը:
    ● բ) Մատնանշե՛ք դրա հայկական ստույգ ցեղակիցը։
    ● գ) Քայլերով ցույց տվեք հնդեվրոպական նախաձևից հայկական ժառանգի հնչյունական զարգացումը։
    ► ա) հնդեվրոպական նախաձևը չկարողացա վերականգնել
    ► բ) հայերեն հեռու , հայկական ժառանգը հերու
    ► գ) p-ն հայերենում դառնում է հ , ամբողջական օրինաչափությունը չկարողացա ցույց տալ

    2.12. Կատարե՛ք դասի վերջին վարժությունները։
    1767-ին Coerdoux-ի (տես § 2.1.3) մատնանշած համեմատություններից․
    Մեր դասընթացի այս և նախորդ դասերի նյութերի օգնությամբ գտե՛ք հետևյալ ցեղակից ձևերի հնդեվրոպական *ped-/*pod- արմատի հայկական ու գերմանական ժառանգները․ բացատրե՛ք հնչյունական օրինաչափությունները։
    • սանսկրիտ पदम् padam,
    • հունարեն πούς [poús], սեռ․ հոլ․ ποδός [podós],
    • լատիներեն pēs, սեռ․ հոլ․ ped-is։
    Coerdoux-ն համադրել է նաև հետևյալ բառերը։
    • սանսկրիտ देव​ deva-,
    • հունարեն ϑεός [theós],
    • լատիներեն deus:
    Բոլորը նշանակում են ‘աստված’:
    Հիմա՝ ❓ ՀԱՐՑ․ Բան չունե՞ք ասելու այս համեմատության վերաբերյալ։

    ► 1) գերմանական fot ,
    հայկական հետ ‘ոտք, ոտնահետք’, ոտն / ոտ — ք ‘ոտք’
    p — բառասկիզբ, գերմանական ճյուղում` f , և միայն հայերենում՝ հ ։ Փաստորեն՝ գործ ունենք *p — > *f — > հ — զարգացման հետ։

    ► 2) d հնչյունը հունարենում փոխվում է th-ի

    բ.գ.թ. Հրաչ Մարտիրոսյան (PhD 2008 Leiden University)
    [email protected]
    22.06.2020, Լոս Անջելես / Van Nuys

    HLPM_2020_02_varzhutyunner

  3. Երկրորդ դաս
    2.1. Մեր հին մատենագիրները ո՞րն են համարել աշխարհի նախնական՝ Ադամի լեզուն։
    ►Մեր հին մատենագիրները աշխարհի նախնական` Ադամի լեզուն համարել են եբրայերենը: Իրենց կարծիքը հիմնավորել են այն փաստարկով, որ եբրայեցիների նախնին` Եբերը, բաբելոնյան աշտարակաշինությանը չի մասնակցել: Եբրայերենը նույնացրել են արաբերենին կամ ասորերենին: Գրիգոր Տաթևացին իր «Գիրք հարցմանց»-ում, բացատրում է, թե Եբերն է բերել առաջին լեզուն, դրա համար էլ այդպես է կոչվում:
    2.2. Իսկ ո՞րն է այն՝ ըստ Միքայել Չամչյանի և այլոց։
    ► 18-րդ դարում մի շարք այլազգի և հայ հայագետների, այդ թվում նաև Միքայել Չամչյանի մոտ գերակշռող է դառնում այն կարծիքը, որ հայերենն է Ադամի լեզուն: Այս տեսակետը պաշտպանողները առաջ էին քաշում Աստվածաշնչում պատկերված ջրհեղեղի դրվագը, ըստ որի Մասիս լեռան վրա հանգրվանած Նոյը հայերի նախնին է:

    2.3. Ինչո՞վ են նշանավորվում հետևյալ գիտնականները՝ համապատասխան թվականների համատեքստում․

    1. Sir William Jones- 1786
    2. Malte-Brun-1810
    3. Thomas Young-1813
    4. Franz Bopp-1816-ի մայիսի 16
    5. Franz Bopp-1833-1852
    6.Franz Bopp-1857-1861
    7.Heinrich Hübschmann-1875

    ► 16-րդ դարում Եվրոպայում հայտնի դարձավ սանսկրիտը: Տարբեր ուսումնասիրողներ նկատել էին սանսկրիտի ընդհանրություները հնդեվրոպական այլ լեզուների հետ (իտալերեն, լատիներեն, հունարեն, պարսկերեն ևլն), սակայն երբեմն սխալ մեկնաբանություններ են արել սանսկրիտի վերաբերյալ` նույնացնելով այն սկյութերենին: Սըր Վիլյամ Ջոնսը առաջինն է եղել, որ 1786թ.- ի գրառումներում ավելի ճշգրիտ մեկնաբանություն է տվել: Նա նկատել է, որ սանսկրիտը նման է հունարենին, լատիներենին, պարսկերենին, գուցե նաև կելտերենին և գոթերենին, և որ այս բոլոր լեզուները բխում են մի ընդհանուր լեզվից, որն արդեն գոյություն չունի:
    ►Մալտե Բրունը ֆրանսիացի աշխարհագրագետ էր, որ 1810թ. գործածեց ինդոգերմանիք (indogermanique) տերմինը:
    ►Թոմաս Յունգը 1813թ. առաջին անգամ գործածեց հնդեվորպական (Indo-European) տերմինը:
    ►Ֆրանց Բոպպը 1816թ. մայիսի 16-ին հանդես եկավ հայտնի հնդեվրոպաբանության վերաբերյալ իր աշխատության հայտնի նախաբանի զեկուցմամբ, և այդ օրը համարվեց հնդեվրոպաբանության ծնունդը:
    ►1833-1852թթ. Ֆրանց Բոպպը գրեց հնդեվրոպական լեզուների համեմատական քերականույթան վերաբերյալ աշխատություն: Նա առաջինն էր, որ այդ բնույթի աշխատություն էր գրում:
    ►1857-1861թթ. Ֆրանց Բոպպի աշխատությունը երկրորդ անգամ է հրատարակվել, որտեղ հիշատակում է նաև հայերենը: Սակայն հիմք ընդունելով Պետերմանի կարծիքը` հայերենը համարում է պարսկերենի դուստր լեզու:
    ►1875թ. Հյուբշմանն առաջինն էր, որ իրավացիորեն հայերենը համարում է ինքնուրույն լեզու, ինքնուրույն ճյուղ:

  4. Երկրորդ դաս
    Վարժություններ

    ❗️ Վարժություններն սկսելուց առաջ պիտի ո՛չ միայն յուրացնեք երկրորդ դասը, այլև կրկնեք առաջինը։
    ❗️ Վարժությունները կատարեք google doc-ում։ Նախ պատճենե՛ք վարժությունը՝ իր համարով, ապա մի մատ խորքից ► նշանով սկսեք ու գրեք ձեր պատասխանը՝ կանաչ գույնով։

    2.1. Մեր հին մատենագիրները ո՞րն են համարել աշխարհի նախնական՝ Ադամի լեզուն։
    ► Եբրայերենը
    2.2. Իսկ ո՞րն է այն՝ ըստ Միքայել Չամչյանի և այլոց։
    ► Հայերենը
    2.3. Ինչո՞վ են նշանավորվում հետևյալ գիտնականները՝ համապատասխան թվականների համատեքստում․

    1. Sir William Jones 1786
    2. Malte-Brun 1810
    3. Thomas Young 1813
    4. Franz Bopp 1816-ի մայիսի 16
    5. Franz Bopp 1833-1852
    6. Franz Bopp 1857-1861
    7. Heinrich Hübschmann 1875

    ► 1․Sir William Jones – 1786 թվականին ձևակերպեց, որ սանսկրիտը, հունարենը, լատիներենը, գուցե նաև գոթերենը, կելտականն ու պարսկերենը առաջացել են մեկ ընդհանուր աղբյուրից, որը հավանաբար այլևս գոյություն չունի:
    2․Malte-Brun – 1810 թվականին օգտագործել indogermanique / Indo — Germanic տերմինը , նա ֆրանսիացի աշխարհագրագետ էր

    3․Thomas Young – 1813 թվականին առաջին անգամ նա է օգտագործել հնդեվրոպական անվանումը

    4․Franz Bopp — 1816-ի մայիսի 16-ը նշանավորեց որպես հնդեվրոպաբանության ծնունդ

    5․ Franz Bopp — 1833-1852 թվականներին նա առաջինն էր, որ գրեց հնդեվրոպական լեզուների համեմատական քերականությունը

    6. Franz Bopp – 1857-1861 թվականներին գրեց իր երկրորդ աշխատությունը, որտեղ հայերենը համարեց իրանական լեզու

    7. Heinrich Hubschmann- 1975 թվականին նա հայերենը համարեց հնդեվրոպական ընտանիքի ինքնուրույն լեզու

    2.4. Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ո՞ր ճյուղերին են պատկանում հետևյալ լեզուները (լրացրե՛ք աղյուսակում)․

    Լեզու Ճյուղ Լեզու Ճյուղ
    1. օսերեն Հնդիրանական 13. պարթևերեն Իրանական
    2. իռլանդերեն Կելտական 14. բուլղարերեն Բալթիկ-սլավոնական
    3. իսլանդերեն Գերմանական 15. էստոներեն Մերձբալթյան
    4. լուվիերեն Անատոլիական 16. սանսկրիտ Հնդիրանական
    5. ավեստերեն Իրանական 17. անգլերեն Գերմանական
    6. քաշմիրի Իրանական 18. ռումիներեն Իտալյան
    7. գալլերեն Կելտական 19. վրացերեն Քարթվելական
    8. ֆալիսկերեն Իտալյան 20. փենջաբի Հնդիրանական
    9. լիտվերեն Բալթիկ-իրանական 21. խորեզմերեն Հնդիրանական
    10. քուչերեն Թոխարական 22. սերբախորվաթ․ Բալթիկ-սլավոնական
    11. վալիսերեն Կելտական 23. պրուսերեն Բալթիկ-սլավոնական
    12. լատիներեն Իտալյան 24. ֆլամանդերեն Գերմանական

    2.5. Որո՞նք են այն չորս ճյուղերը, որոնք վկայված են մեզնից շուրջ կամ ավելի քան 3000 տարի առաջ։
    ►Խեթա-լուվիական, հնդարիական,իրանական և հունական

    2.6. Ինչո՞վ է կարևոր Mitanni պետությունը հնդեվրոպաբանության համար։
    ► մ․թ․ա․ II հազարամյակի կեսերին Mitanni պետության գրավոր աղբյուրներում վկայվել է միտաննիական հնդարիական լեզուն․

    2.7. Դիտարկե՛ք հետևյալ ցեղակիցները․
    • սանս․ páñca,
    • լատ․ quīnque,
    • հին վալիսերեն pimp․
    ❓ Պատասխանե՛ք հետևյալ հարցերին։
    ա) Կարմիրով նշվածները հնդեվրոպական ո՞ր հնչույթի արտացոլումներն են։
    բ) Ինչպե՞ս է վերականգնվում սրանց հնդեվրոպական նախաձևը։
    գ) Ո՞րն է այս արմատի հայկական ժառանգը։
    ► ա) kw
    ► բ) *pén kw e
    ► գ) հինգն է

    2.8. Սանսկրիտ देवर् devár- բառը ցեղակից է արդի հայերենի տեգր բառին։
    ❓ Այս երկու ցեղակիցների առաջին վանկերը միաձայն վկայում են հնդեվրոպական նախաձևի *-e- ձայնավորի մասին, չէ՞։
    ❓ Իսկ ի՞նչ կասեք սանսկրիտ բառի վերջնավանկի a-ի մասին։
    🔹 Այդ հարցերի պատասխանները և մեր ստացած մյուս գիտելիքներն օգտագործելով՝ վերականգնե՛ք այս բառի հնդեվրոպական նախաձևը։
    ❗️ Այդ գործում ձեզ կօգնեն`
    ա) առաջին դասի մեջ հնդիրանական ձայնավորների մասին մեր սովորածը․
    բ) հայկական ցեղակցի գրաբարյան ձևի հոլովաձևերը, որոնք կարող եք գտնել Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» քննական բնագրի (1913=1991 հրատ․) 296 և 359 էջերում։ Այս քննական բնագիրը ներբեռնե’ք «Գրահավաք» կայքից ու պահեք ձեզ մոտ․ այն կարևոր է, ու հաճախ ենք գործածելու․
    https://grahavak3.blogspot.com/2014/03/blog-post_43.html#%D5%84%D5%B8%D5%BE%D5%BD%D5%A7%D5%BD%20%D4%BD%D5%B8%D6%80%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%AB
    ► Ո՛չ, որովհետև նախնական ձևը սա է *d a i u ̯ er — ‘ամուսնու եղբայրը’
    d-ն հայկական ու գերմանական ձևերում դարձել է t խուլ։
    Իսկ սանսկրիտ բառի վերջնավանկի a-ն ընկել է։

    2.9. Մատնանշե՛ք հայկական այն ամսանունը, որի հիմքում ընկած է իտալերեն sette բառի հին՝ լատիներեն ձևը։ Ասե՛ք վերջինիս բառիմաստը՝ այդ բառի բնիկ հայկական ցեղակցի օգնությամբ։ Ինչպե՞ս կբնութագրեք այդ երկու հայերեն բառերի հարաբերություններն այդ լատիներեն բառի հետ։
    ► լատիներեն septem, իսկ հայերեն եւթն ( եաւթն / եօթն )
    S սուլականը ընկնում է, խոսքը հուլիս ամսվա մասին է։

    2.10. Մեկնաբանե՛ք լատիներեն dat բայաձևը՝
    ● ա) թարգմանե՛ք այն,
    ● բ) վերականգնե՛ք դրա հնդեվրոպական նախաձևը
    ● գ) մատնանշե՛ք դրա հայկական՝ գրաբարյան ստույգ ցեղակիցը։
    ► ա) տաս
    ► բ) *dā — ( *deh2- )
    ► գ) հայերեն տաս ‘տալիս ես’ vs. լատիներեն das ‘id.’

    2.11. Հին հունարենում կա πέρυτι [péruti] բառը։
    ● ա) Վերականգնե՛ք դրա հնդեվրոպական նախաձևը:
    ● բ) Մատնանշե՛ք դրա հայկական ստույգ ցեղակիցը։
    ● գ) Քայլերով ցույց տվեք հնդեվրոպական նախաձևից հայկական ժառանգի հնչյունական զարգացումը։
    ► ա) հնդեվրոպական նախաձևը չկարողացա վերականգնել
    ► բ) հայերեն հեռու , հայկական ժառանգը հերու
    ► գ) p-ն հայերենում դառնում է հ , ամբողջական օրինաչափությունը չկարողացա ցույց տալ

    2.12. Կատարե՛ք դասի վերջին վարժությունները։
    1767-ին Coerdoux-ի (տես § 2.1.3) մատնանշած համեմատություններից․
    1) Մեր դասընթացի այս և նախորդ դասերի նյութերի օգնությամբ գտե՛ք հետևյալ ցեղակից ձևերի հնդեվրոպական *ped-/*pod- արմատի հայկական ու գերմանական ժառանգները․ բացատրե՛ք հնչյունական օրինաչափությունները։
    • սանսկրիտ पदम् padam,
    • հունարեն πούς [poús], սեռ․ հոլ․ ποδός [podós],
    • լատիներեն pēs, սեռ․ հոլ․ ped-is։
    2) Coerdoux-ն համադրել է նաև հետևյալ բառերը։
    • սանսկրիտ देव deva-,
    • հունարեն ϑεός [theós],
    • լատիներեն deus:
    Բոլորը նշանակում են ‘աստված’:
    Հիմա՝ ❓ ՀԱՐՑ․ Բան չունե՞ք ասելու այս համեմատության վերաբերյալ։

    ► 1) գերմանական fot ,
    հայկական հետ ‘ոտք, ոտնահետք’, ոտն / ոտ — ք ‘ոտք’
    p — բառասկիզբ, գերմանական ճյուղում` f , և միայն հայերենում՝ հ ։ Փաստորեն՝ գործ ունենք *p — > *f — > հ — զարգացման հետ։

    ► 2) d հնչյունը հունարենում փոխվում է th-ի

    բ.գ.թ. Հրաչ Մարտիրոսյան (PhD 2008 Leiden University)
    [email protected]
    22.06.2020, Լոս Անջելես / Van Nuys

    HLPM_2020_02_varzhutyunner

  5. 2.1. Մեր հին մատենագիրները ո՞րն են համարել աշխարհի նախնական՝ Ադամի լեզուն։
    ►եբրայերենը
    2.2. Իսկ ո՞րն է այն՝ ըստ Միքայել Չամչյանի և այլոց։
    ►հայերենը
    2.3. Ինչո՞վ են նշանավորվում հետևյալ գիտնականները՝ համապատասխան թվականների համատեքստում․
    1. Sir William Jones 1786
    2. Malte-Brun 1810
    3. Thomas Young 1813
    4. Franz Bopp 1816-ի մայիսի 16
    5. Franz Bopp 1833-1852
    6. Franz Bopp 1857-1861
    ►1. Սըր Ուիլյամ Ջոնսը 1786 թվականին տվել է հետևյալ ձևակերպումը, ըստ որի` սանսկրիտը, հունարենը, լատիներենը, գուցե նաև գոթերենը, կելտականն ու պարսկերենը առաջացել են մեկ ընդհանուր աղբյուրից, որը հավանաբար այլևս գոյություն չունի։
    2.Դանիական ծագումով ֆրանսիացի աշխարհագրագետ Conrad Malte Brun–ը 1810 թ.–ին առաջինն է գործածել հնդեվրոպական անվանման indogermanique/Indo-Germanic տարբերակը։
    3.Indo-European(հնդեվրոպական)անվանումն առաջինը գործածել է հայտնի բժիշկ դր. Թոմաս Յունգը 1813–ին։
    4.Ֆրանց Բոպպը 1816–ի մայիսի 16–ը նշանավորել է որպես հնդեվրոպաբանության ծնունդ։
    5.Ֆրանց Բոպպը առաջինն էր, որ գրեց հնդեվրոպական լեզուների համեմատական քերականություն(1833–1852)և դրանով անհերքելիորեն ապացուցեց հնդեվրոպական լեզուների ծագումնաբանական կապը։
    6.Ֆրանց Բոպպը իր քերականության երկրորդ հրատարակության(1857–1861) մեջ ընդգրկեց նաև հայերենը, որը նա համարում էր իրանական լեզու։
    7.Անվանի հնդեվրոպաբան ու հայագետ Հայնրիխ Հյուբշմանը իր հայտնի հոդվածում(Hubschmann 1875/1877)ապացուց, որ հայերենը հնդեվրոպական ընտանիքի ինքնուրույն լեզու է։
    2.4. Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ո՞ր ճյուղերին են պատկանում հետևյալ լեզուները (լրացրե՛ք աղյուսակում)․

    Լեզու Ճյուղ Լեզու Ճյուղ
    1. օսերեն իրանական 13. պարթևերեն իրանական
    2. իռլանդերեն կելտական 14. բուլղարերեն բալթիկ–սլավոնական
    3. իսլանդերեն գերմանական 15. էստոներեն
    4. լուվիերեն խեթա–լուվ. կամ անատոլիական 16. սանսկրիտ հնդիրանական
    5. ավեստերեն իրանական 17. անգլերեն գերմանական
    6. քաշմիրի դարդյան լեզուներ 18. ռումիներեն իտալյան
    7. գալլերեն կելտական 19.վրացերեն քարթվել. կամ հրվ–կովկաս.
    8. ֆալիսկերեն իտալյան 20. փենջաբի հնդիրանական
    9. լիտվերեն բալթիկ–սլավոն. 21. խորեզմերեն իրանական
    10. քուչերեն 22. սերբախորվաթ․ բալթիկ–սլավոնական
    11. վալիսերեն կելտական 23. պրուսերեն բալթիկ–սլավոնական
    12. լատիներեն իտալյան 24. ֆլամանդերեն գերմանական

  6. 2.1. Մեր հին մատենագիրները ո՞րն են համարել աշխարհի նախնական՝ Ադամի լեզուն։
    ► եբրայերենը
    2.2. Իսկ ո՞րն է այն՝ ըստ Միքայել Չամչյանի և այլոց։
    ► հայերենը
    2.3. Ինչո՞վ են նշանավորվում հետևյալ գիտնականները՝ համապատասխան թվականների համատեքստում․

    1. Sir William Jones 1786
    2. Malte-Brun 1810
    3. Thomas Young 1813
    4. Franz Bopp 1816-ի մայիսի 16
    5. Franz Bopp 1833-1852
    6. Franz Bopp 1857-1861
    7. Heinrich Hübschmann 1875

    ► 1. Sir William Jones-ը 1786թ.-ին առաջ քաշեց մի տեսակետ, ըստ որի սանսկրիտը, գոթերենը, հունարենը, լատիներենը, պարսկերենն ու կելտականը առաջացել են մեկ նախալեզվից, որը այլևս գոյություն չունի:
    2.Malte-Brun-ը 1810թ.-ին «հնդեվրոպական»-ի փոխարեն տվել է «indo-germanic» անվանումը:
    3. Thomas Young-ը 1813թ.-ին առաջին անգամ օգտագործել է «հնդեվրոպական» անվանումը:
    4. Franz Bopp-ը 1816-ի մայիսի 16-ը նշանավորեց որպես «հնդեվրոպաբանության ծնունդ»:
    5. Franz Bopp-ը 1833-1852թթ.-ին գրել է «Հնդեվրոպական լեզուների համեմատական քերականություն» աշխատությունը, որով ընդգծում է այն փաստը, որ հնդեվրոպական լեզուները փոխկապակցված են:
    6. Franz Bopp-ը 1857-1861թթ.-ին գրեց իր երկրորդ աշխատությունը, որտեղ հայերենը համարում էր իրանական լեզու:
    7. Heinrich Hübschmann-ը 1875թ.-ին Բոպպի առաջադրած տեսակետին (այն է՝ հայերենը իրանական լեզու է) հակադրվելով ապացուցեց, որ հայերենը ինքնուրույն լեզու է:

    2.4. Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ո՞ր ճյուղերին են պատկանում հետևյալ լեզուները (լրացրե՛ք աղյուսակում)․

    Լեզու Ճյուղ Լեզու Ճյուղ
    1. օսերեն իրանական(նոր իրանական) 13. պարթևերեն իրանական(միջին իրանական)
    2. իռլանդերեն կելտական(կղզային կելտական(գաելական)) 14. բուլղարերեն բալթիկ-սլավոնական(սլավոնական(հարավային սլավոնական))

    3. իսլանդերեն գերմանական(հյուսիսային գերմանական) 15. էստոներեն մերձբալթյան
    4. լուվիերեն խեթա-լուվիական 16. սանսկրիտ հնդիրանական
    5. ավեստերեն իրանական(հին իրանական) 17. անգլերեն գերմանական
    6. քաշմիրի դարդյան լեզուներ 18. ռումիներեն իտալյան(ռոմանական լեզուներ)

    7. գալլերեն կելտական 19. վրացերեն քարթվելական
    8. ֆալիսկերեն իտալյան(լատինա-ֆալիսկյան) 20. փենջաբի հնդիրանական

    9. լիտվերեն բալթիկ-սլավոնական(բալթիական) 21. խորեզմերեն իրանական(միջին իրանական)

    10. քուչերեն թոխարական 22. սերբախորվաթ․ բալթիկ-սլավոնական

    11. վալիսերեն կելտական(կղզային կելտական(բրիտական)) 23. պրուսերեն բալթիկ-սլավոնական(բալթիական)
    12. լատիներեն իտալյան(լատինա-ֆալիսկյան) 24. ֆլամանդերեն գերմանական(արևմտյան գերմանական)

    2.5. Որո՞նք են այն չորս ճյուղերը, որոնք վկայված են մեզնից շուրջ կամ ավելի քան 3000 տարի առաջ։
    ► 1. Խեթա-լուվիական
    2.հնդարիական
    3.իրանական
    4.հունական

    2.6. Ինչո՞վ է կարևոր Mitanni պետությունը հնդեվրոպաբանության համար։
    ► Mitanni պետության գրավոր աղբյուրներում է վկայված միտաննիական հնդիրանական լեզուն:

    2.7. Դիտարկե՛ք հետևյալ ցեղակիցները․
    • սանս․ páñca,
    • լատ․ quīnque,
    • հին վալիսերեն pimp․
    ❓ Պատասխանե՛ք հետևյալ հարցերին։
    ա) Կարմիրով նշվածները հնդեվրոպական ո՞ր հնչույթի արտացոլումներն են։
    բ) Ինչպե՞ս է վերականգնվում սրանց հնդեվրոպական նախաձևը։
    գ) Ո՞րն է այս արմատի հայկական ժառանգը։
    ► ա) kw
    ► բ) *pénkwe
    ► գ) «հինգ»-ն է

    2.8. Սանսկրիտ देवर् devár- բառը ցեղակից է արդի հայերենի տեգր բառին։
    ❓ Այս երկու ցեղակիցների առաջին վանկերը միաձայն վկայում են հնդեվրոպական նախաձևի *-e- ձայնավորի մասին, չէ՞։
    ❓ Իսկ ի՞նչ կասեք սանսկրիտ բառի վերջնավանկի a-ի մասին։
    🔹 Այդ հարցերի պատասխանները և մեր ստացած մյուս գիտելիքներն օգտագործելով՝ վերականգնե՛ք այս բառի հնդեվրոպական նախաձևը։
    ❗️ Այդ գործում ձեզ կօգնեն`
    ա) առաջին դասի մեջ հնդիրանական ձայնավորների մասին մեր սովորածը․
    բ) հայկական ցեղակցի գրաբարյան ձևի հոլովաձևերը, որոնք կարող եք գտնել Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» քննական բնագրի (1913=1991 հրատ․) 296 և 359 էջերում։ Այս քննական բնագիրը ներբեռնե’ք «Գրահավաք» կայքից ու պահեք ձեզ մոտ․ այն կարևոր է, ու հաճախ ենք գործածելու․
    https://grahavak3.blogspot.com/2014/03/blog-post_43.html#%D5%84%D5%B8%D5%BE%D5%BD%D5%A7%D5%BD%20%D4%BD%D5%B8%D6%80%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%AB
    ► ոչ, քանի որ նախնական ձևն է *daiu̯er, հայերենում՝ տայգր, տեղի է ունեցել d-t հերթագայութուն։
    Իսկ սանսկրիտ բառի բառավերջի a-ն ընկել է։

    2.9. Մատնանշե՛ք հայկական այն ամսանունը, որի հիմքում ընկած է իտալերեն sette բառի հին՝ լատիներեն ձևը։ Ասե՛ք վերջինիս բառիմաստը՝ այդ բառի բնիկ հայկական ցեղակցի օգնությամբ։ Ինչպե՞ս կբնութագրեք այդ երկու հայերեն բառերի հարաբերություններն այդ լատիներեն բառի հետ։
    ► հուլիս, septem նշանակում է «յոթ», բնիկ հայկական՝ եւթն, ս սուլականը անկում է ապրում, ու արդյունքում մնում է «ette», որը հայերեն՝ եւթն:

    2.10. Մեկնաբանե՛ք լատիներեն dat բայաձևը՝
    ● ա) թարգմանե՛ք այն,
    ● բ) վերականգնե՛ք դրա հնդեվրոպական նախաձևը
    ● գ) մատնանշե՛ք դրա հայկական՝ գրաբարյան ստույգ ցեղակիցը։
    ► ա) տամ
    ► բ) *dā- (*deh2-)
    ► գ) հայերեն տաս ‘տալիս ես’ vs. լատիներեն das ‘id.’

    2.11. Հին հունարենում կա πέρυτι [péruti] բառը։
    ● ա) Վերականգնե՛ք դրա հնդեվրոպական նախաձևը:
    ● բ) Մատնանշե՛ք դրա հայկական ստույգ ցեղակիցը։
    ● գ) Քայլերով ցույց տվեք հնդեվրոպական նախաձևից հայկական ժառանգի հնչյունական զարգացումը։
    ► ա) դժվարացա վերականգնել
    ► բ) հայերեն՝ հեռու, հայկական ժառանգը՝ հերու
    ► գ) p-ն հայերենում դառնում է «հ», չկարողացա ամբողջացնել

    2.12. Կատարե՛ք դասի վերջին վարժությունները։
    1767-ին Coerdoux-ի (տես § 2.1.3) մատնանշած համեմատություններից․
    1) Մեր դասընթացի այս և նախորդ դասերի նյութերի օգնությամբ գտե՛ք հետևյալ ցեղակից ձևերի հնդեվրոպական *ped-/*pod- արմատի հայկական ու գերմանական ժառանգները․ բացատրե՛ք հնչյունական օրինաչափությունները։
    • սանսկրիտ पदम् padam,
    • հունարեն πούς [poús], սեռ․ հոլ․ ποδός [podós],
    • լատիներեն pēs, սեռ․ հոլ․ ped-is։
    2) Coerdoux-ն համադրել է նաև հետևյալ բառերը։
    • սանսկրիտ देव deva-,
    • հունարեն ϑεός [theós],
    • լատիներեն deus:
    Բոլորը նշանակում են ‘աստված’:
    Հիմա՝ ❓ ՀԱՐՑ․ Բան չունե՞ք ասելու այս համեմատության վերաբերյալ։

    ► 1) Գերմանական-fot

    Հայկական- հայերեն հետ ‘ոտք, ոտնահետք’, ոտն / ոտ—ք ‘ոտք’
    p- բառասկիզբ, գերմանական ճյուղում` f-, և միայն հայերենում՝ հ-։ Փաստորեն՝ գործ ունենք *p- > *f- > հ- զարգացման հետ
    ► 2) d հնչյունը հունարենում փոխվում է th-ի

    Երանուհի-Հովհաննիսյան

  7. 2.1. Մեր հին մատենագիրները ո՞րն են համարել աշխարհի նախնական՝ Ադամի լեզուն։
    ► Հայերենը համարել են բաբելոնյան խառնակությունից հետո առաջացած
    72 լեզուներից մեկը, իսկ Ադամի լեզուն համարել են եբրայերենը:
    2.2. Իսկ ո՞րն է այն՝ ըստ Միքայել Չամչյանի և այլոց։
    ► Ըստ Չամչյանի, Ինճիճյանի, Մխիթար Սեբաստացու՝ այն հայերենն էր:
    2.3. Ինչո՞վ են նշանավորվում հետևյալ գիտնականները՝ համապատասխան թվականների համատեքստում․

    1.
    Sir William Jones
    1786
    2.
    Malte-Brun
    1810
    3.
    Thomas Young
    1813
    4.
    Franz Bopp
    1816-ի մայիսի 16
    5.
    Franz Bopp
    1833-1852
    6.
    Franz Bopp
    1857-1861
    7.
    Heinrich Hübschmann
    1875

    ► 1. Ուիլիամ Ջոնսը եկավ այն եզրակացության, որ սանսկրիտը, հունարենը, լատիներենը, ինչպես նաև գոթերենը, կելտականն ու պարսկերենը առաջացել են մեկ աղբյուրից, որը, հավանաբար, այլևս գոյություն չունի:
    2. Մալթե-Բրունը առաջինը կիրառեց indogermanique / Indo-Germanic տարբերակը:
    3. Թոմաս Յունգն առաջին անգամ գործածել է հնդեվրոպական տերմինը:
    4. Ֆրանց Բոպպն իր հռչակավոր Conjugationssystem-ի նախաբանի օրը՝ 1816-ի մայիսի16-ը, նշանավորեց որպես հնդեվրոպաբանության ծնունդ։
    5. Ֆրանց Բոպպըառաջինն էր, որ գրեց հնդեվրոպական լեզուների համեմատականքերականություն (1833-1852) և դրանով անհերքելիորեն ապացուցեց հնդեվրոպական լեզուներիծագումնաբանական կապը:
    6. Բոպպն իր քերականության երկրորդ հրատարակության (1857-1861) մեջ ընդգրկեց նաև հայերենը,որը նա, Պետերմանի, Վինդիշմանի և այլոց վրա հենվելով, համարում էր իրանական լեզու:
    7. Անվանի հնդեվրոպաբան ու հայագետ Հայնրիխ Հյուբշմանը իր հայտնիհոդվածում (Hübschmann 1875/1877)՝ ապացուցեց, որհայերենը հնդեվրոպական ընտանիքի ինքնուրույն լեզու է:
    2.4. Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ո՞ր ճյուղերին են պատկանում հետևյալ լեզուները(լրացրե՛ք աղյուսակում)․

    Լեզու
    Ճյուղ

    Լեզու
    Ճյուղ
    1.
    օսերեն
    նոր իրանական
    13.
    պարթևերեն
    իրանական, միջին իրանական
    2.
    իռլանդերեն
    կելտական գաելյան
    14.
    բուլղարերեն
    սլավոնական, հարավային սլավոնական
    3.
    իսլանդերեն
    սկանդինավյան
    15.
    էստոներեն
    ֆիննա-ուգրական
    4.
    լուվիերեն
    խեթալուվիական
    16.
    սանսկրիտ
    արիական, հնդարիական
    5.
    ավեստերեն
    իրանական, հին իրանական
    17.
    անգլերեն
    գերմանական, արևմտյան գերմանական
    6.
    քաշմիրի
    դարդյան լեզուներ
    18.
    ռումիներեն
    իտալյան ռոմանական
    7.
    գալլերեն
    մայրցամաքային կելտական
    19.
    վրացերեն
    քարթվելական
    8.
    ֆալիսկերեն
    իտալյան լատինա-ֆալիսկյան
    20.
    փենջաբի
    արիական, հնդարիական
    9.
    լիտվերեն
    բալթիկ-սլավոնական, բալթիական
    21.
    խորեզմերեն
    իրանական, միջին իրանական
    10.
    քուչերեն
    թոխարական
    22.
    սերբախորվաթ․
    սլավոնական, հարավային սլավոնական

    11.

    վալիսերեն

    բրիտանական

    23.

    պրուսերեն

    բալթիկ-սլավոնական, բալթիական
    12.
    լատիներեն
    իտալյան լատինա-ֆալիսկյան
    24.
    ֆլամանդերեն
    գերմանական, արևմտյան գերմանական

    2.5. Որո՞նք են այն չորս ճյուղերը, որոնք վկայված են մեզնից շուրջ կամ ավելի քան 3000 տարի առաջ։
    ►խեթա-լուվիականը հնդարիականը իրանականը հունականը

    2.6. Ինչո՞վ է կարևոր Mitanni պետությունը հնդեվրոպաբանության համար։
    ► Կարևոր է այնքանով, որ մ․թ․ա․ II հազարամյակի կեսերին խուռիական Mitanni պետության գրավոր աղբյուրներում վկայվածէ միտաննիական հնդարիական լեզուն: Սա վկայում է հնդեվրոպական լեզվի նոր ճյուղի մասին:

    2.7. Դիտարկե՛ք հետևյալ ցեղակիցները․
    •սանս․ páñca,
    • լատ․ quīnque,
    • հին վալիսերեն pimp․
    ❓Պատասխանե՛ք հետևյալ հարցերին։
    ա) Կարմիրով նշվածները հնդեվրոպական ո՞ր հնչույթի արտացոլումներն են։
    բ) Ինչպե՞ս է վերականգնվում սրանց հնդեվրոպական նախաձևը։
    գ) Ո՞րն է այս արմատի հայկական ժառանգը։
    ► ա) Դրանք հնդեվրոպական kw հնչույթի արտացոլումն են:
    ► բ)
    ► գ) Այս արմատի հայկական ժառանգը հինգն է՝ p>f>հ օրինաչափությամբ:

    2.8. Սանսկրիտदेवर्devár- բառը ցեղակից է արդի հայերենիտեգր բառին։
    ❓Այս երկու ցեղակիցների առաջին վանկերը միաձայն վկայում ենհնդեվրոպական նախաձևի*-e-ձայնավորի մասին, չէ՞։
    ❓Իսկ ի՞նչ կասեք սանսկրիտ բառի վերջնավանկի a-ի մասին։
    🔹Այդ հարցերի պատասխանները և մեր ստացած մյուս գիտելիքներն օգտագործելով՝ վերականգնե՛ք այս բառի հնդեվրոպական նախաձևը։
    ❗️ Այդ գործում ձեզ կօգնեն`
    ա)առաջին դասի մեջ հնդիրանական ձայնավորների մասին մեր սովորածը․
    բ) հայկական ցեղակցի գրաբարյան ձևի հոլովաձևերը, որոնք կարող եք գտնել Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության»քննական բնագրի(1913=1991հրատ․)296և 359 էջերում։ Այս քննական բնագիրը ներբեռնե’ք «Գրահավաք» կայքից ու պահեք ձեզ մոտ․այն կարևոր է, ու հաճախ ենք գործածելու․
    https://grahavak3.blogspot.com/2014/03/blog-post_43.html#%D5%84%D5%B8%D5%BE%D5%BD%D5%A7%D5%BD%20%D4%BD%D5%B8%D6%80%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%AB
    ► Սանսկրիտ devár- բառը և հայերեն տեգր բառերը ցեղակիցներ են: Սա ապուցուցում են նրանց առաջին երկու տառերը՝ de և տե: Մենք գիտենք այն օրինաչափության մասին, որ հնդեվրոպական նախալեզվի հետևյալ ձայնեղ պայթականները հայերենում խլանում են՝ b, d, g- պ, տ, կ, հետևաբար d-տ անցումն օրինաչափ է: Հաշվի առնելով և մյուս օրինաչափությունը, որ հնդեվրոպական v(u)-ն հայերենում դառնում է գ, ինչպես նաև գրաբարյան տայգեր(ք) բառաձևը( հունարեն daer-ը ևս), կարող ենք հստակ վերակնգնել հնդեվրոպական նախաձևը՝ daiv(*u)er: Սանսկրիտի վերջին a-ն, կարծում եմ, շեշտված չլինելու պատճառով հայերենում ընկել է, քանի որ հայերենում շեշտն ընկել է վերջից երկրորդ ձայնավորի վրա: (Կասկածում եմ նաև ռ/ր ձայնորդի հետ կապված, բայց երևի դեռ այնքան էլ լավ չեմ պատկերացնում):
    2.9. Մատնանշե՛ք հայկական այն ամսանունը, որի հիմքում ընկած է իտալերեն sette բառի հին՝ լատիներեն ձևը։ Ասե՛ք վերջինիս բառիմաստը՝ այդ բառի բնիկ հայկական ցեղակցի օգնությամբ։ Ինչպե՞ս կբնութագրեք այդ երկու հայերեն բառերի հարաբերություններն այդ լատիներեն բառի հետ։
    ► Հայկական այդ ամսանունը սեպտեմբերն է, որի հիմքն է լատիներեն septem (յոթ)-ը: Եթե համեմատենք իտալերեն և հայերեն ձևերը լատիներեն septemi հետ՝ հաշվի առնելով մեզ ծանոթ օրինաչափությունները, ապա պետք է հիշենք, որ բառասկզբի s սուլականը հայերենում կա՜մ անկում է ապրում, կա՜մ վերածվում է յ-ի, հնդեվրոպական նախալեզվի e, a, o-ն մնում են նույնությամբ: Իտալերենում լատիներեն ձևի p-ն դարձել է t, իսկ ձայնորդ m-ն մենակ լինելով մի ձայնավոր հետ, ընկել է, այնինչ հայերենում դարձել է ն: (Աղյուսակի հնդեվրոպական ատամնային *t-ն հայերենում նաև w դառնալը կարելի՞ է կապել ւ-ն հետ): Ձևի և բովանդակության նմանությունը հուշում է, որ գործ ունենք հնդեվրոպական նախալեզվից սերած նույն բառի հետ:

    2.10. Մեկնաբանե՛ք լատիներեն dat բայաձևը՝
    ●ա)թարգմանե՛ք այն,
    ● բ)վերականգնե՛ք դրա հնդեվրոպական նախաձևը
    ● գ)մատնանշե՛ք դրա հայկական՝ գրաբարյան ստույգ ցեղակիցը։
    ► ա) Տալիս է
    ► բ) Հաշվի առնելով ռուսերնեն, հայերեն, պարսկերեն ներկա ձևերը՝ дать, տայ, dadan( dah)՝ երևի թե հնդեվրոպական նախաձևը կունենա հենց dat կամ dah(i) տեսքը:
    ► գ) Օրինաչափությունները հուշում են, որ գործ ունենք գրաբարյան ներկա երրորդ դեմքի հետ՝ տայ: Ձայնեղ պայթական d-ն դարձել է տ, e, a, o ձայնավորները հայերենում նույնն են մնացել, իսկ t-ն ձայնավորի ազդեցությամբ փոխվել է յ-ի:

    2.11. Հին հունարենում կա πέρυτι [péruti] բառը։
    ● ա)Վերականգնե՛ք դրա հնդեվրոպական նախաձևը:
    ●բ)Մատնանշե՛ք դրա հայկական ստույգ ցեղակիցը։
    ●գ)Քայլերով ցույց տվեք հնդեվրոպական նախաձևից հայկական ժառանգի հնչյունական զարգացումը։
    ► ա)
    ► բ)
    ► գ)
    Սրա պատասխանը նախորդ դասի վարժությունների մեջ կար: Արդար չեմ համարում նույնը այստեղ գրելը:
    2.12. Կատարե՛ք դասի վերջին վարժությունները։
    1767-ին Coerdoux-ի (տես § 2.1.3) մատնանշած համեմատություններից․
    Մեր դասընթացի այս և նախորդ դասերի նյութերի օգնությամբ գտե՛ք հետևյալ ցեղակից ձևերի հնդեվրոպական *ped-/*pod- արմատի հայկական ու գերմանական ժառանգները․ բացատրե՛ք հնչյունական օրինաչափությունները։
    • սանսկրիտपदम्padam,
    • հունարենπούς[poús], սեռ․ հոլ․ ποδός [podós],
    • լատիներենpēs, սեռ․ հոլ․ ped-is։
    Coerdoux-ն համադրել է նաև հետևյալ բառերը։
    • սանսկրիտ देव​deva-,
    • հունարեն ϑεός [theós],
    • լատիներենdeus:
    Բոլորը նշանակում են ‘աստված’:
    Հիմա՝ ❓ՀԱՐՑ․ Բան չունե՞ք ասելու այս համեմատության վերաբերյալ։

    ► 1) Հաշվի առնելով մեր իմացած այն օրինաչափությունները, որ հնդեվրոպական նախալեզվի բառասկզբյան p-ն հայերենում դառնում է հ, իսկ գերմաներենում՝ f: e, a, o ձայանվորներն հայերենում պահպանվում են, իսկ ձայնեղ պայթական d-ն դառնում է խուլ տ, ապա հնդեվրոպական *ped-/*pod- արմատիհայերեն տարբերակը դառնում է կամ հետ(ք), կամ ոտ(ք), իսկ գերմանական ժառանգը կստացվի foot/ Fus՝ հաշվի առնելով լատիներեն հիմքը և նրա սեռական հոլովաձևը՝ pes/ped-is:

    ► 2)Կարծում եմ, որ շատ նման է հայերեն դից/դյուց արմատին, նաև դև բառին, բայց դժվարանում եմ բնութագրել:

    HLPM_2020_02_varzhutyunner

  8. 2.5.
    Հետևյալ ճյուղերը վկայված են շուրջ 3000 տարի և ավելի առաջ
    1. խեթա-լուվիական
    2. հնդարիական
    3. իրանական
    4. հունական

    2.6,

    2.7.
    ա) kŵ
    բ) penkŵe
    գ) հինգ
    Հնդեվրոպական p-ն հայերենում դառնում է հ (pater-հայր)
    2.8. daiųer
    Հնդեվրոպական v-ն որոշակի դիրքում հայերեն դառնում է գ։
    Ձայնեղը դառնում է խուլ։
    Սանսկրիտ devar,
    Հայերեն տայգր

    2.9.
    Հնդեվրոպական նախաձևը -septm
    սանսկրիտ-sapta
    Հունարեն-hepta
    հայերեն-եաւթն (եօթն)
    Սկզբի ս սուլականը հայերենում ընկել է։

  9. 2.4.
    Լեզու Ճյուղ
    1. օսերեն-նոր իրանական
    (իրանական)
    2. իռլանդերեն-կղզ.
    կելտական,
    գաելյան(կելտական)
    3. իսլանդերեն-հյուս,
    գերմանական
    կամ սկանդինավ.
    (գերմանական)
    4. լուվիերեն- խեթա-
    լուվիական կամ
    անատոլիական
    5. ավեստերեն-հին
    իրանական (իրանակ.)
    6. քաշմիրի-դարդյան
    (հնդիրանական)
    7. գալլերեն-մայրցամ.
    կելտ. (կելտական)
    8. ֆալիսկերեն-լատինա-
    ֆալ. (իտալյան)
    9. լիտվերեն-բալթիական
    (բալթիկ-սլավոն.)
    10.քուչերեն-
    թոխարական
    11. վալիսերեն-բրիտան.
    (կելտական)
    12.լատիներեն-իտալյան
    13. պարթև-միջ. իրանակ.
    14-բուլղար-հրվ. սլավոն.
    15. էստոներեն-ուգրո-
    ֆիննական ընտ.
    16. սանսկրիտ-
    հնդարիական
    17. անգլերեն-արևմտ.
    գերմ.(գերմանական)
    18. ռումիներեն-
    ռոմանական
    19. վրացերեն-
    քարթվելակամ կամ
    հարավկովկասյան
    ընտանիք
    20. փենջաբի-հնդարիակ.
    21. խորեզմի-իրանական
    22. սերբայի-հրվ. սլավոն.
    23. պրուսերեն-բալթիկ-
    սլավոնական
    24. ֆլամանդերեն-
    գերմանական

  10. 2.1. Մեր հին մատենագիրները Ադամի լեզուն համարել են եբրայերենը։

    2.2. Ըստ Չամչյանի և այլոց`հայերենը, քանի որ ջրհեղեղից հետո երկրորդ անգամ մարդկությունը առաջացավ Նոյի սերունդներից, Արարատի շուրջը։

    2.3. Ներքոնշյալ գիտնականները հիմք են դրել գիտական հնդեվրոպաբանությանը։
    Առաջինը Ջոնսն է արտահայտել այն միտքը, որ սանսկրիտը, հունարենը, լատիներենը, գոթերենը, կելտերենը, պարսկերենը առաջ են եկել մի լեզվից, որն արդեն գոյություն չունի։
    Դեռ նրանից տաս տարի առաջ ֆրանսիացի քահանա Coedeux-ը բառային և քերականական համեմատություններ է անցկացրել խեթերենի asmi, ավեստերենի ahmi, հին լիտվերենի esmi, եկեղեցական սլավոներենի jeсмь, հայերենի եմ բառերի միջև, բայց տպագրվեց Ջոնսի ուսումնասիրությունից ուշ։
    «Հնդեվրոպական» տերմինը առաջինն օգտագործել է մասնագիտությամբ բժիշկ Թոմաս Յունգը։
    Հնդեվրոպաբանության ծննդյան օրը համարվում է 1816 թվականի մայիսի 16-ը, երբ Ֆրանց Բոպը հրապարակեց իր «Հնդեվրոպական լեզուների համեմատական քերականություն»-ը։
    Բացի «հնդեվրոպական» տերմինից գործածվում է նաև “indo-germanik” տարբերակը։Այժմ էլ Գերմանիայում շրջանառվում է “indogermanisch” ձևը։
    Հայերենի ուսումնասիրությունը, որպես հնդեվրոպական լեզվի, սկսվել է 1830-40-ական թվականներից Բոպի, Պետերմանի, Վինդիշմանի կողմից, ովքեր, սակայն, հայերենը համարում էին իրանական լեզու։
    1875-77 թվականներին այս տեսությունը հիմնավորապես հերքեց Հ. Հյուբշմանը`ապացուցելով, որ հայերենը ինքնուրույն ճյուղ է։ Հետագայում այս թեզը զարգացրին Պեդերսենը և Աճառյանը։

  11. Հարգելի պարոն Մարտիրոսյան, արդեն ասել եմ, որ տեխնիկական լուրջ դժվարություններ ունեմ, որի մեղքը բացառապես իմն է։
    Եթե ընդունելի է, հենց այստեղ եմ գրելու պատասխանները`առանց հարցերը ներքև բերելու, միայն համարները գրելով։
    Եթե Ձեր գործը շատ եմ բարդացնում, հայցում եմ Ձեր ներողամտությունը, կարող եք անտեսել, չեմ նեղանա։Ինձ համար կարևորը երիտասարդությանը երազանքին հետևելն է, երբ երազում էի զբաղվել համեմատական լեզվաբանությամբ։
    Անշուշտ հեշտ չէ իմ տարիքում հսկայական նոր ինֆորմացիա հիշելը, բայց ես ջանում եմ, և երջանիկ եմ, որ կարողանում եմ գոնե այսքանը։

  12. 2.1. Մեր հին մատենագիրները ո՞րն են համարել աշխարհի նախնական՝ Ադամի լեզուն։
    ►Ըստ հայ մատենագիրների՝ Ադամի լեզուն եղել է եբրայերենը,որը երբեմն նույնացրել են ասորերենին կամ արաբերենին:
    2.2. Իսկ ո՞րն է այն՝ ըստ Միքայել Չամչյանի և այլոց։
    ►Ավելի ուշ՝ 18-րդ դարից, ձևավորվել է այն տեսակետը, թե Ադամի լեզուն հայերենն է եղել (քանի որ դրախտը տեղադրում էին Հայաստանում): Այսպիսի կարծիքի էին Միքայել Չամչյանը, Ղուկաս Ինճիճյանը, Սքրոդերը, Մխիթար Սեբաստացին և այլք:
    2.3. Ինչո՞վ են նշանավորվում հետևյալ գիտնականները՝ համապատասխան թվականների համատեքստում․
    1.
    Sir William Jones
    Սըր Ուիլյամ Ջոնսը 1786 թ.-ին տվել է հետևյալ ձևակերպումը, որ սանսկրիտը, հունարենը, լատիներենը, գուցե նաև գոթերենը, կելտականն ու պարսկերենը առաջացել են մեկ ընդհանուր աղբյուրից, որը հավանաբար այլևս գոյություն չունի:

    1786

    2.
    Malte-Brun
    Indogermanique / Indo-Germanic (հնդեվրոպական) անվանումը առաջինը գործածաել է՝ դանիական ծագումով ֆրանսիացի աշխարհագրագետ Conrad Malte-Brun-ը (1810):

    1810
    3.
    Thomas Young
    Indo-European (հնդեվրոպական) անվանումն առաջինը գործածել է հայտնի բժիշկ դր․ Թոմաս Յունգը (Dr. Thomas Young) 1813-ին:

    1813
    4.
    Franz Bopp
    Franz Bopp-ը իր հռչակավոր Conjugationssystem-ի նախաբանի օրը՝ 1816-ի մայիսի 16-ը, նշանավորեց որպես հնդեվրոպաբանության ծնունդ։

    1816-ի մայիսի 16
    5.
    Franz Bopp
    Ֆրանց Բոպպը (Franz Bopp) առաջինն էր, որ գրեց հնդեվրոպական լեզուների համեմատական քերականություն (1833-1852) և դրանով անհերքելիորեն ապացուցեց հնդեվրոպական լեզուների ծագումնաբանական կապը։

    1833-1852
    6.
    Franz Bopp
    Բոպպն իր քերականության երկրորդ հրատարակության (1857-1861) մեջ, հենվելով Պետերմանի, Վինդիշմանի և այլոց վրա, ընդգրկեց, որ հայերենը իրանական լեզու է։

    1857-1861
    7.
    Heinrich Hübschmann
    Անվանի հնդեվրոպաբան ու հայագետ Հայնրիխ Հյուբշմանը իր հայտնի հոդվածում (Hübschmann 1875/1877)՝ ապացուցեց, որ հայերենը հնդեվրոպական ընտանիքի ինքնուրույն լեզու է:

    1875

    2.4. Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ո՞ր ճյուղերին են պատկանում հետևյալ լեզուները (լրացրե՛ք աղյուսակում)․

    Լեզու
    Ճյուղ

    Լեզու
    Ճյուղ
    1.
    օսերեն
    իտալյան (սաբելյան)
    13.
    պարթևերեն
    իրանական(միջին)
    2.
    իռլանդերեն
    կելտական
    14.
    բուլղարերեն
    սլավոնական
    3.
    իսլանդերեն
    գերմանական
    15.
    էստոներեն
    ուգրո-ֆիննական լեզվաընտանիք
    4.
    լուվիերեն
    խեթական
    16.
    սանսկրիտ
    հնդիրանական(հնդարիական)
    5.
    ավեստերեն
    իրանական (հին)
    17.
    անգլերեն
    գերմանական
    6.
    քաշմիրի
    հնդիրանական( դարդյան լեզուներ)
    18.
    ռումիներեն
    ռոմանական(սերում է լատիներենից)
    7.
    գալլերեն
    կելտական
    19.
    վրացերեն
    քարթվելական լեզվաընտանիք
    8.
    ֆալիսկերեն
    ռոմանական
    20.
    փենջաբի
    հնդիրանական(հնդարիական)
    9.
    լիտվերեն
    բալթյան
    21.
    խորեզմերեն
    հնդիրանական(միջին իրանական)
    10.
    քուչերեն
    թոխարական
    22.
    սերբախորվաթ․
    բալթիկ-սլավոնական
    11.
    վալիսերեն
    կելտական(բրիտական)
    23.
    պրուսերեն
    բալթիական-սլավոնական
    12.
    լատիներեն
    իտալյան(լատինա-ֆալիսկյան)
    24.
    ֆլամանդերեն
    գերմանական
    2.5. Որո՞նք են այն չորս ճյուղերը, որոնք վկայված են մեզնից շուրջ կամ ավելի քան 3000 տարի առաջ։
    ► Խեթա-լուվիական, հնդարիական, իրանական և հունական:
    2.6. Ինչո՞վ է կարևոր Mitanni պետությունը հնդեվրոպաբանության համար։

    2.7. Դիտարկե՛ք հետևյալ ցեղակիցները․
    • սանս․ páñca,
    • լատ․ quīnque,
    • հին վալիսերեն pimp․
    ? Պատասխանե՛ք հետևյալ հարցերին։
    ա) Կարմիրով նշվածները հնդեվրոպական ո՞ր հնչույթի արտացոլումներն են։
    բ) Ինչպե՞ս է վերականգնվում սրանց հնդեվրոպական նախաձևը։
    գ) Ո՞րն է այս արմատի հայկական ժառանգը։
    ► ա) kw
    ► բ) հնդեվրոպական *pénkw e նախաձև
    ► գ) Այս արմատի հայկական ժառանգն է հինգ արմատը:

    2.8. Սանսկրիտ देवर् devár— բառը ցեղակից է արդի հայերենի տեգր բառին։
    ? Այս երկու ցեղակիցների առաջին վանկերը միաձայն վկայում են հնդեվրոպական նախաձևի *-e- ձայնավորի մասին, չէ՞։
    ? Իսկ ի՞նչ կասեք սանսկրիտ բառի վերջնավանկի a—ի մասին։
    Այդ հարցերի պատասխանները և մեր ստացած մյուս գիտելիքներն օգտագործելով՝ վերականգնե՛ք այս բառի հնդեվրոպական նախաձևը։
    Այդ գործում ձեզ կօգնեն`
    ա) առաջին դասի մեջ հնդիրանական ձայնավորների մասին մեր սովորածը․
    բ) հայկական ցեղակցի գրաբարյան ձևի հոլովաձևերը, որոնք կարող եք գտնել Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» քննական բնագրի (1913=1991 հրատ․) 296 և 359 էջերում։ Այս քննական բնագիրը ներբեռնե’ք «Գրահավաք» կայքից ու պահեք ձեզ մոտ․ այն կարևոր է, ու հաճախ ենք գործածելու․
    ►Հնդեվրոպական նախալեզվի *e, *a, *o ձայնավորները
    հայերենում և ցեղակից լեզուների մեծ մասում մնում են անփոփոխ e, a, o, բայց հնդիրանականում ձուլվում են մեկ արտացոլման մեջ՝ a: Սրանով է պայմանավորված սանսկրիտ բառի վերջնավանկի a—ն:
    Հնդեվրոպական նախաձևն է *daiu̯er- արմատը:
    2.9. Մատնանշե՛ք հայկական այն ամսանունը, որի հիմքում ընկած է իտալերեն sette բառի հին՝ լատիներեն ձևը։ Ասե՛ք վերջինիս բառիմաստը՝ այդ բառի բնիկ հայկական ցեղակցի օգնությամբ։ Ինչպե՞ս կբնութագրեք այդ երկու հայերեն բառերի հարաբերություններն այդ լատիներեն բառի հետ։
    ►Հայկական սեպտեմբեր ամսանվան հիմքում ընկած է իտալերեն sette բառի հին՝ լատիներեն ձևը` septem: Հռոմեացիների Նոր տարին սկսվում էր գարնանը, և ամիսները սկզբում պարզապես համարակալվում էին, առաջինը այն ամիսն էր, որը հիմա կոչվում է մարտ։ Բայց ժամանակի ընթացքում միայն չորս ամիս մնացին թվական անուններով։ Այսինքն յոթերորդից մինչև տասներորդը ներառյալ՝ սեպտեմբեր, հոկտեմբեր, նոյեմբեր և դեկտեմբեր, իհարկե, մարտը հաշվելով որպես առաջին ամիս։ Մնացած ամիսները վերանվանվեցին։
    Սեպտեմբերը շարունակում է հաջորդ երեք ամիսների նման պահել թվային անվանումը. լատիներեն սեպտիմ՝ յոթ բառից է։
    Հայկական տոմարում համընկնում է հոռի ամսվա հետ։
    2.10. Մեկնաբանե՛ք լատիներեն dat բայաձևը՝
    ● ա) թարգմանե՛ք այն,
    ● բ) վերականգնե՛ք դրա հնդեվրոպական նախաձևը
    ● գ) մատնանշե՛ք դրա հայկական՝ գրաբարյան ստույգ ցեղակիցը։
    ► ա) տաս/ տալիս ես
    ► բ) *dā- (*deh2-)
    ► գ) տամ
    2.11. Հին հունարենում կա πέρυτι [péruti] բառը։
    ● ա) Վերականգնե՛ք դրա հնդեվրոպական նախաձևը:
    ● բ) Մատնանշե՛ք դրա հայկական ստույգ ցեղակիցը։
    ● գ) Քայլերով ցույց տվեք հնդեվրոպական նախաձևից հայկական ժառանգի հնչյունական զարգացումը։
    ► ա)*peruti նախաձևից
    ► բ) հերու՝ անցյալ տարի իմաստով
    ► գ) p> հ, վերջին վանկը ընկել է, քանի որ գրաբարում շեշտվում էր նախավերջին վանկը:

    Մեր դասընթացի այս և նախորդ դասերի նյութերի օգնությամբ գտե՛ք հետևյալ ց-दम् padam,
    • հունարեն πούς [poús], սեռ․ հոլ․ ποδός [podós],
    • լատիներեն pēs, սեռ․ հոլ․ ped-is։
    Coerdoux-ն համադրել է նաև հետևյալ բառերը։
    • սանսկրիտ देव​ deva-,
    • հունարենϑεός [theós],
    • լատիներեն deus:
    Բոլորը նշանակում են ‘աստված’:
    Հնդեվրոպական նախալեզվի բառասկզբի *p- պայթականը ցեղակից լեզուների մեծ մասում մնում է անփոփոխ p-, բայց այլապես շփականանում է ու գերմանական ճյուղում (որին պատկանում է նաև անգլերենը) տալիս է *f-, իսկ հայերենում՝ հ-։
    Հնդեվրոպական ձայնեղ պայթականները հայերենում օրինաչափորեն խլացել են կամ ձայնազրկվել՝ հնդեվրոպական *b, *g, *d > հայերեն պ, կ, տ, իսկ *u̯ ձայնորդը որոշակի դիրքերում դառնում է գ։

  13. Երկրորդ դաս
    Վարժություններ

    ❗️ Վարժություններն սկսելուց առաջ պիտի ո՛չ միայն յուրացնեք երկրորդ դասը, այլև կրկնեք առաջինը։
    ❗️ Վարժությունները կատարեք google doc-ում։ Նախ պատճենե՛ք վարժությունը՝ իր համարով, ապա մի մատ խորքից ► նշանով սկսեք ու գրեք ձեր պատասխանը՝ կանաչ գույնով։

    2.1. Մեր հին մատենագիրները ո՞րն են համարել աշխարհի նախնական՝ Ադամի լեզուն։
    ► եբրայերենը
    2.2. Իսկ ո՞րն է այն՝ ըստ Միքայել Չամչյանի և այլոց։
    ► հայերենը
    2.3. Ինչո՞վ են նշանավորվում հետևյալ գիտնականները՝ համապատասխան թվականների համատեքստում․

    1. Sir William Jones 1786
    2. Malte-Brun 1810
    3. Thomas Young 1813
    4. Franz Bopp 1816-ի մայիսի 16
    5. Franz Bopp 1833-1852
    6. Franz Bopp 1857-1861
    7. Heinrich Hübschmann 1875

    ► 1. Sir William Jones-ը 1786թ.-ին առաջ քաշեց մի տեսակետ, ըստ որի սանսկրիտը, գոթերենը, հունարենը, լատիներենը, պարսկերենն ու կելտականը առաջացել են մեկ նախալեզվից, որը այլևս գոյություն չունի:
    2.Malte-Brun-ը 1810թ.-ին «հնդեվրոպական»-ի փոխարեն տվել է «indo-germanic» անվանումը:
    3. Thomas Young-ը 1813թ.-ին առաջին անգամ օգտագործել է «հնդեվրոպական» անվանումը:
    4. Franz Bopp-ը 1816-ի մայիսի 16-ը նշանավորեց որպես «հնդեվրոպաբանության ծնունդ»:
    5. Franz Bopp-ը 1833-1852թթ.-ին գրել է «Հնդեվրոպական լեզուների համեմատական քերականություն» աշխատությունը, որով ընդգծում է այն փաստը, որ հնդեվրոպական լեզուները փոխկապակցված են:
    6. Franz Bopp-ը 1857-1861թթ.-ին գրեց իր երկրորդ աշխատությունը, որտեղ հայերենը համարում էր իրանական լեզու:
    7. Heinrich Hübschmann-ը 1875թ.-ին Բոպպի առաջադրած տեսակետին (այն է՝ հայերենը իրանական լեզու է) հակադրվելով ապացուցեց, որ հայերենը ինքնուրույն լեզու է:

    2.4. Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ո՞ր ճյուղերին են պատկանում հետևյալ լեզուները (լրացրե՛ք աղյուսակում)․

    Լեզու Ճյուղ Լեզու Ճյուղ
    1. օսերեն իրանական(նոր իրանական) 13. պարթևերեն իրանական(միջին իրանական)
    2. իռլանդերեն կելտական(կղզային կելտական(գաելական)) 14. բուլղարերեն բալթիկ-սլավոնական(սլավոնական(հարավային սլավոնական))

    3. իսլանդերեն գերմանական(հյուսիսային գերմանական) 15. էստոներեն մերձբալթյան
    4. լուվիերեն խեթա-լուվիական 16. սանսկրիտ հնդիրանական
    5. ավեստերեն իրանական(հին իրանական) 17. անգլերեն գերմանական
    6. քաշմիրի դարդյան լեզուներ 18. ռումիներեն իտալյան(ռոմանական լեզուներ)

    7. գալլերեն կելտական 19. վրացերեն քարթվելական
    8. ֆալիսկերեն իտալյան(լատինա-ֆալիսկյան) 20. փենջաբի հնդիրանական

    9. լիտվերեն բալթիկ-սլավոնական(բալթիական) 21. խորեզմերեն իրանական(միջին իրանական)

    10. քուչերեն թոխարական 22. սերբախորվաթ․ բալթիկ-սլավոնական

    11. վալիսերեն կելտական(կղզային կելտական(բրիտական)) 23. պրուսերեն բալթիկ-սլավոնական(բալթիական)
    12. լատիներեն իտալյան(լատինա-ֆալիսկյան) 24. ֆլամանդերեն գերմանական(արևմտյան գերմանական)

    2.5. Որո՞նք են այն չորս ճյուղերը, որոնք վկայված են մեզնից շուրջ կամ ավելի քան 3000 տարի առաջ։
    ► 1. Խեթա-լուվիական
    2.հնդարիական
    3.իրանական
    4.հունական

    2.6. Ինչո՞վ է կարևոր Mitanni պետությունը հնդեվրոպաբանության համար։
    ► Mitanni պետության գրավոր աղբյուրներում է վկայված միտաննիական հնդիրանական լեզուն:

    2.7. Դիտարկե՛ք հետևյալ ցեղակիցները․
    • սանս․ páñca,
    • լատ․ quīnque,
    • հին վալիսերեն pimp․
    ❓ Պատասխանե՛ք հետևյալ հարցերին։
    ա) Կարմիրով նշվածները հնդեվրոպական ո՞ր հնչույթի արտացոլումներն են։
    բ) Ինչպե՞ս է վերականգնվում սրանց հնդեվրոպական նախաձևը։
    գ) Ո՞րն է այս արմատի հայկական ժառանգը։
    ► ա) kw
    ► բ) *pénkwe
    ► գ) «հինգ»-ն է

    2.8. Սանսկրիտ देवर् devár- բառը ցեղակից է արդի հայերենի տեգր բառին։
    ❓ Այս երկու ցեղակիցների առաջին վանկերը միաձայն վկայում են հնդեվրոպական նախաձևի *-e- ձայնավորի մասին, չէ՞։
    ❓ Իսկ ի՞նչ կասեք սանսկրիտ բառի վերջնավանկի a-ի մասին։
    🔹 Այդ հարցերի պատասխանները և մեր ստացած մյուս գիտելիքներն օգտագործելով՝ վերականգնե՛ք այս բառի հնդեվրոպական նախաձևը։
    ❗️ Այդ գործում ձեզ կօգնեն`
    ա) առաջին դասի մեջ հնդիրանական ձայնավորների մասին մեր սովորածը․
    բ) հայկական ցեղակցի գրաբարյան ձևի հոլովաձևերը, որոնք կարող եք գտնել Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» քննական բնագրի (1913=1991 հրատ․) 296 և 359 էջերում։ Այս քննական բնագիրը ներբեռնե’ք «Գրահավաք» կայքից ու պահեք ձեզ մոտ․ այն կարևոր է, ու հաճախ ենք գործածելու․
    https://grahavak3.blogspot.com/2014/03/blog-post_43.html#%D5%84%D5%B8%D5%BE%D5%BD%D5%A7%D5%BD%20%D4%BD%D5%B8%D6%80%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%AB
    ► ոչ, քանի որ նախնական ձևն է *daiu̯er, հայերենում՝ տայգր, տեղի է ունեցել d-t հերթագայութուն։
    Իսկ սանսկրիտ բառի բառավերջի a-ն ընկել է։

    2.9. Մատնանշե՛ք հայկական այն ամսանունը, որի հիմքում ընկած է իտալերեն sette բառի հին՝ լատիներեն ձևը։ Ասե՛ք վերջինիս բառիմաստը՝ այդ բառի բնիկ հայկական ցեղակցի օգնությամբ։ Ինչպե՞ս կբնութագրեք այդ երկու հայերեն բառերի հարաբերություններն այդ լատիներեն բառի հետ։
    ► հուլիս, septem նշանակում է «յոթ», բնիկ հայկական՝ եւթն, ս սուլականը անկում է ապրում, ու արդյունքում մնում է «ette», որը հայերեն՝ եւթն:

    2.10. Մեկնաբանե՛ք լատիներեն dat բայաձևը՝
    ● ա) թարգմանե՛ք այն,
    ● բ) վերականգնե՛ք դրա հնդեվրոպական նախաձևը
    ● գ) մատնանշե՛ք դրա հայկական՝ գրաբարյան ստույգ ցեղակիցը։
    ► ա) տամ
    ► բ) *dā- (*deh2-)
    ► գ) հայերեն տաս ‘տալիս ես’ vs. լատիներեն das ‘id.’

    2.11. Հին հունարենում կա πέρυτι [péruti] բառը։
    ● ա) Վերականգնե՛ք դրա հնդեվրոպական նախաձևը:
    ● բ) Մատնանշե՛ք դրա հայկական ստույգ ցեղակիցը։
    ● գ) Քայլերով ցույց տվեք հնդեվրոպական նախաձևից հայկական ժառանգի հնչյունական զարգացումը։
    ► ա) դժվարացա վերականգնել
    ► բ) հայերեն՝ հեռու, հայկական ժառանգը՝ հերու
    ► գ) p-ն հայերենում դառնում է «հ», չկարողացա ամբողջացնել

    2.12. Կատարե՛ք դասի վերջին վարժությունները։
    1767-ին Coerdoux-ի (տես § 2.1.3) մատնանշած համեմատություններից․
    1) Մեր դասընթացի այս և նախորդ դասերի նյութերի օգնությամբ գտե՛ք հետևյալ ցեղակից ձևերի հնդեվրոպական *ped-/*pod- արմատի հայկական ու գերմանական ժառանգները․ բացատրե՛ք հնչյունական օրինաչափությունները։
    • սանսկրիտ पदम् padam,
    • հունարեն πούς [poús], սեռ․ հոլ․ ποδός [podós],
    • լատիներեն pēs, սեռ․ հոլ․ ped-is։
    2) Coerdoux-ն համադրել է նաև հետևյալ բառերը։
    • սանսկրիտ देव deva-,
    • հունարեն ϑεός [theós],
    • լատիներեն deus:
    Բոլորը նշանակում են ‘աստված’:
    Հիմա՝ ❓ ՀԱՐՑ․ Բան չունե՞ք ասելու այս համեմատության վերաբերյալ։

    ► 1) Գերմանական-fot

    Հայկական- հայերեն հետ ‘ոտք, ոտնահետք’, ոտն / ոտ—ք ‘ոտք’
    p- բառասկիզբ, գերմանական ճյուղում` f-, և միայն հայերենում՝ հ-։ Փաստորեն՝ գործ ունենք *p- > *f- > հ- զարգացման հետ
    ► 2) d հնչյունը հունարենում փոխվում է th-ի

    Երանուհի Հովհաննիսյան

  14. Շատ մեծ աշխատանք է կատարում Հրաչ Մարտիրոսյանը, հուսով եմ, որ այն նպատակը, որը դրել է, իրականություն կդառնա։ Ինքս բանասեր եմ, համալսարանում ուսումնասիրել ենք համեմատական լեզվաբանություն, բայց այսպես գործնական առաջադրանքներ երբեք չէինք արել։ Շատ ուրախ եմ, որ սա ինձ համար նոր մարտահրավեր է, բայց շատ վատ է, որ ժամանակ չեմ ունենում իմ ուզած չափով մասնակցություն ունենալու։ Չեմ կարողացել ներկա լինել զումադասին, փորձեցի միանալ միանգամից երկրորդ դասից, անգամ հասցրել եմ տնային գրել։ Իհարկե, ունեմ հարցեր, քանի որ ընդհանուր քննարկումներին չեմ մասնակցել, գուցե այդ հարցերի պատասխաններն արդեն հնչել են, այդ պատճառով էլ կփորձեմ միանալ այս շաբաթ օրը, անգամ եթե ամբողջ ընթացքում չկարողանամ ներկա լինել, ապա հույս ունեմ թույլ կտաք միանալ մեկ կամ երկու ժամով։

    HLPM_2020_02_varzhutyunner

    1. Արմինե ջան, շատ շնորհակալ եմ Ձեր խոսքերի համար։
      Իհարկե, ուրախ եմ Ձեր մասնակցության ցանկացած ձևի համար։ Հուսամ ընթացքում ավելի կկարգավորվի Ձեր մասնակցությունը։
      Պատասխանները լավ ու խնամքով եք գրել։ Սխալները կարող եք ուղղել իմ պատասխանների pdf-ի օգնությամբ, որ շուտով կդնենք։

Թողնել պատասխան

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։


The maximum upload file size: 3 MB.
You can upload: image, audio, video, document, spreadsheet, archive.